Сёння Міжнародны дзень памяці ахвяр Халакосту. Адзначаецца 27 студзеня, у дзень вызвалення савецкімі войскамі нацысцкага канцэнтрацыйнага лагера «Асвенцым». Памятны дзень быў устаноўлены Генеральнай Асамблеей ААН 1 лістапада 2005 года. Ініцыятарамі прыняцця дакумента выступілі Ізраіль, Канада, Аўстралія, Расія, Украіна, ЗША, а іх суаўтарамі – яшчэ больш за 90 дзяржаў. У Асвенцыме былі закатаваны больш за мільён зняволеных. За 1941-1945 гады ахвярамі злачынстваў нацыстаў і іх саўдзельнікаў сталі каля шасці мільёнаў яўрэяў, паводле ацэнак сучасных даследчыкаў, каля васьмі сотняў тысяч з іх былі знішчаны на тэрыторыі акупаванай Беларусі.

З гэтай нагоды супрацоўнікі музея сустрэліся з навучэнцамі сярэдняй школы №1 і сельскагаспадарчага коледжа, пазнаёмілі іх з гісторыяй габрэйскай супольнасці Клецка і гісторыяй трагічнага знішчэння габрэйскага насельніцтва ў годы Вялікай Айчыннай вайны.

Гісторыя Клецка на працягу 500 гадоў была звязана з габрэйскай супольнасцю, якая складала 70% усяго насельніцтва горада.

Першая згадка пра габрэйскую супольнасць г.Клецка знаходзіцца ў законе Вялікага Княства Літоўскага ад 1539 года, які наклаў на габрэйскія супольнасці дзяржавы адмысловыя падаткі. Згадвалася там таксама і габрэйская супольнасць горада Клецка.

У 1683г. габрэі складалі амаль траціну гарадскога насельніцтва. Гэты рост можна растлумачыць запрашэннем яўрэйскіх купцоў і рамеснікаў у апусцелыя пасля вайны паселішчы, што было характэрна для ўсёй Беларусі. Сваёй працай і капіталам яны меліся ажывіць паўмёртвыя гарады. На новых месцах габрэі праявілі ўласцівы ім спрыт, асабліва ў гандлёвай сферы.  Пазней колькасць іудзеяў няспынна ўзрастала, з часам яны склалі абсалютную большасць гараджан.

Сярод клецкіх купцоў усё больш пераважалі габрэі, якія паступова апанавалі ўвесь гандаль. Пасля Паўночнай вайны (1700-1721) іх колькасць вырасла і да 1740г. складала больш за палову насельніцтва горада. Гэты лік пастаянна павялічваўся як шляхам натуральнага прыросту, так і за кошт міграцыі з іншых гарадоў.

У ХІХ ст. габрэяў па царскаму ўказу высялялі з сельскай мясцовасці і застаўлялі перасяляцца ў гарады і мястэчкі. Праз некалькі гадоў у Клецку сустракаюцца такія прозвішчы: Бабічоўскі Гадэль, Ліскаўскі Мойша, Лактышоўскі Еля, Колкаўскі Гірш. Прозвішчы, верагодна, азначаюць вёскі, адкуль продкі гэтых людзей былі сселены у мястэчка.

У Клецку ў 1819г. на Рыначнай плошчы размяшчалася 77 драўляных крамаў. Амаль усе яны належылі габрэйскім купцам. У апісанні згадваецца толькі адзін крамнік-беларус. Многія з габрэяў-гандляроў былі вельмі багатыя, уплывовыя і вядомыя далёка за межамі Клеччыны. У іх можна было заказаць практычна любы тавар ці тканіну нават з Лондана або Парыжу, і заказаная рэч у хуткі час дастаўлялася ў Клецк.

У канцы ХІХ ст. у горадзе дзейнічала фабрыка па вырабу касцяных грабянёў, якая належыла габрэям. Таксама працавала шмат дробных рамесніцкіх майстэрань.

Пасярод рынку знаходзіліся гандлёвыя рады (лабазы). Кожны панядзелак, у так званы рыначны дзень, у Клецк з’яжджаліся жыхары навакольных вёсак, прадавалі свае сельскагаспадарчыя тавары і куплялі ў габрэяў усё неабходнае для сябе.

Акрамя гандлю габрэі займаліся рознымі рамёствамі. Сярод іх сустракаліся найлепшыя спецыялісты і майстры, вядомыя па-за межамі Клеччыны: ювеліры, кушнеры, шаўцы, шапашнікі, краўцы, цырульнікі. Яны маглі выконваць вельмі кваліфікавана будаўніцтва млыноў, спіртзаводаў і бровараў, вытворчасць алею і г.д. З вакольных сядзіб да габрэйскіх майстроў прывозілі розную сельскагаспадарчую тэхніку на рамонт.

Напачатку ХХ ст. дзейнічала 2 фотаатэлье, друкарня і адзіная аптэка, уладальнікамі якіх з’яўляліся габрэі. Было 5 ветраных млыноў, куды сяляне прывозілі малоць зерне, круглы год працавалі 4 паравых млына.

Клецк славіўся сырамі, якія выраблялі габрэі. Гэтых майстроў называлі “пактэрамі”. Яны скуплялі малоко і выраблялі так званы “літоўскі сыр” (літвіш кез), які адрозніваўся ад іншых найвыдатнейшым смакам. Клецкі сыр ведалі ва ўсёй Польшчы, яго адпраўлялі ў Варшаву, Лодзь і іншыя гарады.

Некаторыя габрэі займаліся сушкай яблыкаў, якія потым адпраўляліся ў Гданьск, дзе быў цэнтр гандлю сухафруктамі. Акрамя таго, былі 2 невялічкія фабрыкі ліманада, маленькая фабрыка па вытворчасці мыла, невялікая друкарня і электрастанцыя.

Калі рынак быў эканамічным цэнтрам горада, то ўнутраны двор сінагогі быў духоўным цэнтрам габрэйскай супольнасці. У гэтай частцы горада знаходзіліся ўсе мясцовыя ўстановы, пункты медыцынскай дапамогі, лазня, сінагогі.

Дзейнічала мужчынскае габрэйскае вучылішча з жаночай зменай, 3 сінагогі, іешыва.

За мяжой чалавечнасці

26 ліпеня 1941г. Клецк быў акупіраваны нямецкімі войскамі.

Адной з самай жудасных праяў акупацыйнага рэжыму быў генацыд у дачыненні да габрэйскага насельніцтва. У Клецкім раёне за гады акупацыі было знішчана звыш 6000 габрэяў.

Расстрэлы габрэйскага насельніцтва пачаліся з першых дзён акупацыі. Ужо ў жніўні 1941г. у в.Заастравечча і Сіняўка пачалося масавае знішчэнне мясцовых габрэяў.

  30 кастрычніка 1941 года каля Пакроўскай царквы г.Клецка было расстраляна больш за 4000 габрэяў, пераважна жанчыны, дзеці, старыя, прадстаўнікі інтэлігенцыі.

“У рове каля сялянскіх могілак выяўлена сем брацкіх магіл… У шостым пахаванні, размешчаным асобна, былі знойдзены целы 48 дзяцей ва ўзросце ад 2-х месяцаў да 15 гадоў, якіх, па сведчаннях сведак, закапалі жывымі…”

Астатнія, каля 1 500 найбольш працаздольных чалавек, былі заключаны ў гета, якое ахоплівала Слабадскую, Сіняўскую, Заранаўскую, Нясвіжскую і Слонімскую вуліцы. Вязняў выкарыстоўваліся на самых цяжкіх працах.

22 ліпеня 1942г. гета было знішчана. Амаль усе яго вязні загінулі ад кулі або згарэлі ў агні, толькі некаторым з іх удалося ўцячы ў лясы да партызан. Ва ўрочышчы Старына былі растраляныя бежанцы, туды звозілі целы загінуўшых падчас знішчэння гета.

Пасля 1945г. у Клецку жыло толькі некалькі габрэяў.

4 ліпеня 1944г. горад Клецк быў вызвалены.

Больш за 5000 габрэяў Клецка спачывае ў двух агульных магілах. Адна з іх знаходзіцца непадалёку ад старых могілак, другая – на ўскрайку леса Старына.

 Вось так трагічна скончылася шматвекавая гісторыя габрэяў Клецка, закатаваных нацыстамі.

ДУ “Музей гісторыі Клеччыны”.